Buxgalteriya hisobini tiklash: bosqichlar, hujjatlar, muddatlar

Hisobni tiklash kerakligi belgilari

• Hisobot topshirilgan, lekin dasturda davr uchun registrlar yoʻq yoki ular yopilmagan.
• Bazadagi hisobvaraqlar va kassa qoldiqlari bank va kassa kitobi bilan mos kelmaydi.
• Yetkazib beruvchilar va xaridorlar bilan saldo yillar davomida solishtirma dalolatnomalar bilan tasdiqlanmagan.
• Buxgalteriya maʼlumotlari tushum, QQS yoki ish haqi boʻyicha deklaratsiyalardan farq qiladi.
• Hisobni ketma-ket bir nechta buxgalter yuritgan va baza yopilmagan davrlar bilan topshirilgan.
• Oldinda majburiy audit, soliq tekshiruvi, kredit, ulushni sotish yoki investor kirishi.

Nima va qanday qoidalar boʻyicha tiklanadi

Tiklangan hisob oʻz vaqtida yuritilgan hisob bilan bir xil talablarga javob berishi kerak: yalpi, uzluksiz, hujjatli, ikki yoqlama yozuv usulida («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun, 4-modda).

• Birlamchi hujjatlar — majburiy rekvizitlar bilan (14-modda). Tasdiqlovchi hujjatlar olinmagan davr operatsiyalari boʻyicha tegishli birlamchi hujjat rasmiylashtiriladi.
• Birlamchi hujjatlarga operatsiya ishtirokchilarining tasdigʻisiz tuzatishlar kiritishga yoʻl qoʻyilmaydi, bank va kassa hujjatlarida esa tuzatishlar umuman taqiqlanadi (14-modda).
• Registrlar — jurnallar, qaydnomalar, kitoblar, shu jumladan elektron (15-modda).
• Aktivlar va majburiyatlar qoldiqlari inventarizatsiya (16-modda) va solishtirma dalolatnomalar bilan tasdiqlanadi.
• Soliqlar tiklanayotgan davrlar uchun har bir soliq boʻyicha qayta hisoblanadi.
• Agar tiklangan maʼlumotlar topshirilgan hisobotdan farq qilsa, hisobot qayta tuziladi.

Ish bosqichlari va har birining natijasi

• Diagnostika — yopilgan va yopilmagan davrlar roʻyxati, yetishmayotgan hujjatlar roʻyxati, ish hajmini baholash.
• Reja — qaysi davrlar va uchastkalar birinchi navbatda: soliq tekshiruvi uchun hali ochiq yillar va tafovut eng katta soliq summasini beradigan uchastkalar.
• Birlamchi hujjatlarni yigʻish — kontragentlarga soʻrovlar, bank koʻchirmalari, elektron hisobvaraq-fakturalar tizimi va soliq toʻlovchining shaxsiy kabinetidan maʼlumotlar.
• Registrlarni qayta yigʻish — operatsiyalar xronologiyada qaytadan oʻtkaziladi, davrlar oyma-oy yopiladi.
• Solishtirishlar va inventarizatsiya — pul, zaxiralar, asosiy vositalar va hisob-kitoblar qoldiqlari tasdiqlanadi.
• Soliqlar — majburiyatlarni qayta hisoblash va har bir epizod boʻyicha hisob-kitob bilan topshirilgan deklaratsiyalardan tafovutlar reyestri.
• Natijani topshirish — yopilgan davrlarga ega hisob bazasi, tasdiqlangan qoldiqlar (solishtirma dalolatnomalar, roʻyxatlar), soliq va penyalar hisob-kitobi bilan soliq tafovutlari reyestri, qaroringizga koʻra aniqlashtirilgan hisob-kitoblar, hujjat aylanishi va hisob siyosati boʻyicha tavsiyalar.

Qanday hujjatlarni tayyorlash kerak

• Hisob dasturiga (agar baza saqlangan boʻlsa) va soliq toʻlovchining shaxsiy kabinetiga kirish
• Tiklanayotgan davrlar uchun barcha hisobvaraqlar boʻyicha bank koʻchirmalari
• Shartnomalar, dalolatnomalar, yuk xatlari, hisobvaraq-fakturalar — qogʻozda va elektron shaklda
• Kassa hujjatlari va avans hisobotlari
• Kadrlar buyruqlari, tabellar, hisob-kitob qaydnomalari
• Topshirilgan soliq va moliyaviy hisobot, oʻtgan tekshiruvlar dalolatnomalari
• Ustav va ishtirokchilar qarorlari

Qaysi davr uchun tiklash kerak: qonundagi uchta muddat

Hujjatlarni saqlash kerak boʻlgan muddatdan kamroq muddat tekshirilishi mumkin — bu ikki norma koʻpincha chalkashtiriladi. Uch yildan eski davrlar tashqi sabab talab qilganda koʻtariladi: bitim oldidan xaridor tomonidan biznesni tekshirish, kontragent bilan nizo, kredit shartnomasi sharti.

• Umumiy qoidaga koʻra soliq davri tugaganidan keyin 3 yil — soliq majburiyati boʻyicha daʼvo muddati, uning davomida soliq organi tekshiruv oʻtkazishga haqli (Soliq kodeksi, 88-modda). Shartlarga rioya qilishga bogʻlangan imtiyozlar, stavkalar, chegirmalar va kechiktirishlar uchun bu muddat shartlar amal qiladigan vaqtga uzaytiriladi (84 va 88-moddalar).
• Hisobot yilidan keyin kamida 5 yil — birlamchi hujjatlar, registrlar va hisobotni saqlash muddati («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun, 29-modda).
• Taqdim etilgan yildan keyingi kamida 3 yil — soliq hisoboti va unga ilova qilingan hujjatlarni saqlash muddati (Soliq kodeksi, 84-modda).

Soliq xavflari va ularni qanday kamaytirish kerak

Tiklash koʻpincha kam toʻlovni koʻrsatadi. Agar xato soliqning kamaytirilishiga olib kelgan boʻlsa, soliq toʻlovchi aniqlashtirilgan soliq hisobotini topshirishi shart (Soliq kodeksi, 83-modda). U soliq toʻlash muddatidan keyin topshirilganda, ikki shart bir vaqtda bajarilsa, javobgarlikdan ozod qilinadi: aniqlashtirilgan hisobot kompaniya soliq organi kamaytirishni aniqlagani yoki soliq auditini tayinlagani haqida bilgunga qadar topshirilgan boʻlsa va u topshirilgunga qadar yetishmayotgan soliq va penyalar toʻlangan boʻlsa.

Penyalar kechiktirilgan har bir kalendar kun uchun hisoblanadi (110-modda). Agar tafovutni tekshiruv topsa va uni soliq bazasini yashirish (kamaytirish) deb baholasa — masalan, tushumni hisob registrlarida aks ettirmaslik, — jarima yashirilgan baza summasining 20 foizini tashkil etadi, soliqlar esa qoʻshimcha hisoblanadi (223-modda). Rahbar va bosh buxgalter hisob ishonchliligini taʼminlamaganlik va inventarizatsiya oʻtkazmaganlik uchun 3–7 BHM, yaʼni BHM 440 000 soʻm boʻlganda 1,32–3,08 mln soʻm miqdorida jarimaga tortiladi (MJtK, 175¹-modda).

Bosqichlar muddatlari

Davomiylik kompaniya aylanmasi bilan emas, avvalo birlamchi hujjatlar va bazaning saqlanganligi bilan belgilanadi. Diagnostika — eng qisqa bosqich va uning natijalari boʻyicha muddatni asosli aytish mumkin. Hujjatlarni yigʻish — eng oldindan aytib boʻlmaydigan bosqich: u kontragentlar va bank qanchalik tez javob berishiga bogʻliq. Registrlarni qayta yigʻish va soliqlarni qayta hisoblash operatsiyalar va davrlar soni bilan birga oʻsadi.

Agar kompaniya majburiy auditdan oʻtishi kerak boʻlsa, tiklangan maʼlumotlar tekshiruvdan oldin kerak: BHMS boʻyicha yillik hisobot 1-martdan kechiktirmay topshiriladi (3567-son roʻyxatga olingan Nizomning 7-bandi), xulosa nusxasi esa — 15-iyundan kechiktirmay (OʻRQ-677, 35-modda). Bunda hisobni tiklagan tashkilot keyin ayni shu davrni na majburiy, na tashabbus tartibida tekshirishga haqli emas (OʻRQ-677, 32 va 34-moddalar).

Tiklashdagi odatiy xatolar

• Yetishmayotganlarini rasmiylashtirish oʻrniga eski hujjatlarni ortga sana qoʻyib tuzatish: operatsiya ishtirokchilarining tasdigʻisiz tuzatishlarga yoʻl qoʻyilmaydi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun, 14-modda).
• Soliq va penyalarni toʻlamasdan aniqlashtirilgan hisobot topshirish — unda javobgarlikdan ozod qilish sharti bajarilmagan boʻladi (Soliq kodeksi, 83-modda).
• Qoldiqlarni inventarizatsiya va solishtirishlarsiz koʻchirish — ular tasdiqlanmagan holda qoladi.
• Soliq organi hali tekshirishga haqli boʻlgan davrlarni keyinga qoldirib, qatʼiy eng eski yildan boshlash.
• Tiklashni keyin ayni shu davrning majburiy auditini oʻtkazishi kerak boʻlgan tashkilotga topshirish (OʻRQ-677, 34-modda).

Narx nimaga bogʻliq

• Qancha davr va uchastkani tiklash kerakligi
• Operatsiyalar, bank hisobvaraqlari va kontragentlar soni
• Birlamchi hujjatlar va hisob bazasining saqlanganligi
• Soliq rejimi, QQS, tashqi iqtisodiy operatsiyalar, alohida boʻlinmalar
• Aniqlashtirilgan hisob-kitoblar va ularni topshirishda kuzatib borish kerakmi
• Muddat: audit yoki tekshiruv sanasiga moslangan ish kattaroq jamoani talab qiladi