Buxgalteriya hisobi asoslari: tamoyillar, schyotlar va provodkalar

Buxgalteriya hisobini kim yuritadi va nima hisobga olinadi

Buxgalteriya hisobi subyektlari — davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan yuridik shaxslar, ularning shoʻba korxonalari, vakolatxonalari, filiallari va boshqa boʻlinmalari. Yakka tartibdagi tadbirkorlar, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek xorijiy kompaniyalarning filiallari va vakolatxonalari qonunchilikda belgilangan tartibda hisob yuritadi va hisobot topshiradi (6-modda).

Hisob obyektlari — aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, zaxiralar, daromadlar, xarajatlar, foyda, zararlar va ularning harakati bilan bogʻliq xoʻjalik operatsiyalari (7-modda). Sintetik hisob maʼlumotlarni iqtisodiy belgilar boʻyicha qonunchilikda belgilangan tartibda umumlashtiradi. Analitik hisob batafsil axborot beradi va uning tartibini kompaniya oʻzi belgilaydi (8-modda).

Ikki yoqlama yozuv — hamma narsaning asosi

Buxgalteriya hisobi ikki yoqlama yozuv usulida yuritiladi: har bir operatsiya bir vaqtning oʻzida va oʻzaro bogʻliq holda pul ifodasida kamida ikkita schyotda aks ettiriladi (4-modda). Bir schyotning debeti boʻyicha summa har doim boshqasining krediti boʻyicha summaga teng — shuning uchun balans mos keladi.

Aktiv schyotlar (ularda mol-mulk va resurslar hisobga olinadi) debet boʻyicha koʻpayadi va kredit boʻyicha kamayadi. Passiv schyotlar (majburiyatlar va xususiy kapital) — aksincha: qoldiq va koʻpayish kredit boʻyicha, kamayish debet boʻyicha aks ettiriladi (21-son BHMS, 3-band).

Schyotlar rejasi: u nimadan iborat

2025-yil 1-yanvardan 21-son BHMS «Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning buxgalteriya hisobi schyotlari rejasi va uni qoʻllash boʻyicha yoʻriqnoma»ning yangi tahriri amal qiladi (iqtisodiyot va moliya vazirining 191-son buyrugʻi, 27.12.2024 yildagi 3593-son roʻyxat). Reja hisobot elementlari boʻyicha guruhlangan: 1-bob — aktivlar (uzoq muddatli va joriy), 2-bob — majburiyatlar (joriy va uzoq muddatli), 3-bob — xususiy kapital, 4-bob — daromadlar va xarajatlar, 5-bob — balansdan tashqari schyotlar. Uning asosida kompaniya oʻzining ishchi schyotlar rejasini tuzadi (21-son BHMS, 4-band).

Standart schyotlarni turlarga ajratadi (3-band):

• doimiy — balansda aks ettiriladi va davr oxirida qoldiqqa ega boʻladi: aktiv (A), passiv (P), kontraktiv (KA) va kontrpassiv (KP). Kontraktiv schyotga misol — 0200 «Asosiy vositalarning eskirishi», u hisobotda 0100 «Asosiy vositalar» qiymatini kamaytiradi;
• tranzit (T) — hisobot davri oxirida qoldiqqa ega boʻlmaydigan daromad va xarajatlarning vaqtinchalik schyotlari;
• balansdan tashqari (BT) — kompaniyaga tegishli boʻlmagan, lekin vaqtincha uning tasarrufida boʻlgan mol-mulk, shuningdek shartli huquq va majburiyatlar.

Birlamchi hujjatlar va registrlar

Har qanday yozuvning asosi — operatsiya faktini qayd etuvchi birlamchi hisob hujjati (14-modda). Majburiy rekvizitlar: kompaniya nomi; hujjatning nomi, raqami, tuzilgan sanasi va joyi; operatsiya mazmuni va uning natural hamda pul ifodasidagi oʻlchovi; masʼul shaxslarning lavozimlari, familiyalari va imzolari. Birlamchi hujjatlarni elektron shaklda tuzish mumkin, ularning oʻz vaqtida tuzilgani va ishonchliligi uchun ularni tuzgan va imzolagan shaxslar javob beradi.

Birlamchi hujjatlar maʼlumotlari registrlarda — ikki yoqlama yozuv usulida yuritiladigan va elektron boʻlishi mumkin boʻlgan jurnallar, qaydnomalar va kitoblarda tizimlashtiriladi (15-modda). Registrlarda tasdiqlanmagan tuzatishlarga yoʻl qoʻyilmaydi.

Inventarizatsiya

Hisob va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi aktivlar va majburiyatlarni majburiy xatlovdan oʻtkazish bilan tasdiqlanadi; obyektlar, tartib va muddatlarni inventarizatsiya boʻyicha standart belgilaydi (16-modda) — hozir bu 19-son BHMS «Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish». Amalda yillik hisobot oldidan ombordagi qoldiqlar, kassa, asosiy vositalar va kontragentlar bilan hisob-kitoblar solishtiriladi.

Moliyaviy hisobot va hisobot davri

Yillik moliyaviy hisobot buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot, pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobot hamda izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlarni oʻz ichiga oladi (22-modda).

Hisobot yili — kalendar yil, 1-yanvardan 31-dekabrgacha. Yangi kompaniya uchun birinchi hisobot yili roʻyxatdan oʻtgan sanadan 31-dekabrgacha davom etadi; agar yuridik shaxs (byudjet tashkilotlaridan tashqari) 1-oktyabrdan keyin roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa, birinchi yil keyingi yilning 31-dekabrida tugaydi (24-modda).

Birlamchi hujjatlar, registrlar va hisobot qonunchilikda belgilangan muddatlarda, lekin hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanadi (29-modda).

Yangi boshlovchilar uchun provodka misollari

Schyotlar raqamlari va nomlari — 21-son BHMS boʻyicha. «Dt 1010 Kt 6010» yozuvi quyidagini bildiradi: 1010 schyotning debeti, 6010 schyotning krediti.

• Yetkazib beruvchidan materiallar kelib tushdi: Dt 1010 «Xom ashyo va materiallar» — Kt 6010 «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar».
• Yetkazib beruvchiga hisob-kitob schyotidan toʻlandi: Dt 6010 — Kt 5110 «Hisob-kitob schyoti».
• Xaridorga tayyor mahsulot joʻnatildi (tushum): Dt 4010 «Xaridor va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» — Kt 9010 «Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar».
• Xaridor toʻladi: Dt 5110 — Kt 4010.
• Asosiy ishlab chiqarish ishchilariga ish haqi hisoblandi: Dt 2010 «Asosiy ishlab chiqarish» — Kt 6710 «Xodimlar bilan mehnatga haq toʻlash boʻyicha hisoblashishlar».
• Xodimlar daromadidan soliq ushlab qolindi: Dt 6710 — Kt 6410 «Byudjetga toʻlovlar boʻyicha qarz».

Amalda nimadan boshlash kerak

• 21-son BHMS asosida hisob siyosati va ishchi schyotlar rejasini tasdiqlash.
• Birlamchi hujjatlar oqimini yoʻlga qoʻyish: shartnomalar, ESF, dalolatnomalar, yuk xatlari, kassa va bank hujjatlari.
• Registrlar ikki yoqlama yozuv usulida yuritiladigan hisob dasturini tanlash.
• Har oy yetkazib beruvchilar, xaridorlar va byudjet bilan hisob-kitoblarni solishtirish.
• Yillik hisobot oldidan xatlov oʻtkazish va daromad hamda xarajatlarning tranzit schyotlarini yopish.