7-son BHMS «Nomoddiy aktivlar»: talablar va qoʻllash

Nomoddiy aktiv nima

NMA — moddiy-ashyoviy shaklga ega boʻlmagan, kompaniya uzoq muddat ishlab chiqarish, ishlar, xizmatlar, tovar sotish yoki maʼmuriy funksiyalar uchun ushlab turadigan identifikatsiya qilinadigan mol-mulk obyektlari (5-band). Obyektni NMA sifatida tan olish uchun 6-banddagi barcha shartlar bir vaqtda bajarilishi kerak:

• moddiy-ashyoviy tuzilishga ega emas;
• obyekt uzoq muddat — 12 oydan ortiq foydali xizmat muddati davomida ishlatiladi;
• bir birlik (komplekt) qiymati xarid paytida BHMning kamida ellik barobari; rahbar hisobot davri uchun pastroq chegara belgilashga haqli;
• obyekt qayta sotish uchun moʻljallanmagan;
• aktiv va unga boʻlgan mutlaq huquqni tasdiqlovchi tegishli rasmiylashtirilgan hujjatlar mavjud (patentlar, guvohnomalar, tovar belgisini sotib olish shartnomasi);
• obyektni identifikatsiya qilish mumkin — u kompaniyadan ajratiladi yoki shartnomaviy va boshqa yuridik huquqlardan kelib chiqadi (7-band).

NMA tarkibiga qaysi obyektlar kiradi

10-band roʻyxatiga ixtirolar, sanoat namunalari va foydali modellarga, dasturlar va maʼlumotlar bazalariga, integral mikrosxemalar topologiyalariga, tovar belgilari va xizmat koʻrsatish belgilariga, seleksiya yutuqlariga boʻlgan mutlaq huquqlar, shuningdek gudvill, tabiiy resurslar va yer uchastkasidan foydalanish huquqlari hamda boshqa NMA kiradi.

IT uchun muhim jihat: asosiy vositaning tarkibiy qismi boʻlgan dastur shu asosiy vosita bilan birga hisobga olinadi. Agar dastur asosiy vosita tarkibiga kirmasa va mutlaq huquq kompaniyaga tegishli boʻlsa — bu NMA (11-band). Xodimlarning malakasi va ishchanlik sifatlari NMAga kiritilmaydi.

Standart ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlariga (ularning hisobi — 11-son BHMS boʻyicha), 6-son BHMS boʻyicha ijara turlariga va kelgusi davr xarajatlariga qoʻllanilmaydi (4-band).

Boshlangʻich qiymat

Barcha NMA hisobga boshlangʻich qiymat boʻyicha qabul qilinadi (14-band). Sotib olingan aktivda u haqiqiy xarajatlardan tashkil topadi (15-band):

• shartnoma boʻyicha huquq egasiga (sotuvchiga) toʻlangan summalar;
• roʻyxatdan oʻtkazish yigʻimlari, patent bojlari va shunga oʻxshash toʻlovlar;
• bojxona bojlari va yigʻimlari, qoplanmaydigan soliqlar;
• axborot va maslahat xizmatlari, vositachilarga toʻlanadigan haqlar;
• yetkazib berish (yaratish) riskini sugʻurtalash va aktivni ishga yaroqli holatga keltirish boʻyicha boshqa xarajatlar.

Qiymatga nima kirmaydi va alohida holatlar

• Akkreditiv, oʻtkazmalar va konvertatsiya uchun bank komissiyalari hamda xarid bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan xarajatlar davr xarajatlari sifatida tan olinadi (15-band).
• Tayyor NMA sotib olingan kredit boʻyicha foizlar qiymatga kirmaydi; aktivni ishlab chiqish davrida hisoblangan foizlar kiritiladi (15-band).
• Boʻlib-boʻlib toʻlashda aktiv boʻlib toʻlashni hisobga olmagan narxda qabul qilinadi, farq esa toʻlov davri mobaynida moliyaviy xarajatlarga olib boriladi (15-band).
• Valyutadagi xarid sotib olish sanasidagi MB kursi boʻyicha, boʻnak hisobiga toʻlangan qismi esa boʻnak sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi (17-band, 3607-son buyruq tahririda, 11.02.2025).
• Ustav kapitaliga hissa taʼsischilar kelishgan pul bahosi boʻyicha (19-band), tekinga olingan aktiv esa ishonchli aniqlangan joriy qiymat boʻyicha baholanadi (20-band).

Amortizatsiya: boshlanishi, muddatlar, usullar

Amortizatsiya obyekt hisobga qabul qilingan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan hisoblanadi va qiymat toʻliq qoplangan yoki obyekt chiqarilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasida toʻxtatiladi (41–42-bandlar). Hisoblash davr faoliyati natijalaridan qatʼi nazar amalga oshiriladi (44-band).

Foydali xizmat muddati hisobga qabul qilishda belgilanadi — patent yoki guvohnomaning amal qilish muddati, boshqa huquqiy cheklovlar va kompaniya naf olishni kutayotgan davrdan kelib chiqib (47-band). Muddatni aniqlab boʻlmasa, amortizatsiya meʼyori besh yil hisobida belgilanadi; gudvill uchun muddat yigirma yildan oshmasligi kerak (47, 66-bandlar).

Ruxsat etilgan usullar (48–49-bandlar): bir maromli (toʻgʻri chiziqli), ishlab chiqarish (bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib), intensiv foydalanishda esa jadallashtirilgan — ikki baravar meʼyor bilan qoldiqni kamaytirish va yillar yigʻindisi usullari. Bir turdagi NMA guruhiga bitta usul qoʻllanadi (53-band). Tanlangan usul va muddatni qayta koʻrib chiqish imkoniyati hisob siyosatida majburiy aks ettiriladi (54-band); kutilmalar sezilarli oʻzgarsa, foydali xizmat muddati yil oxirida qayta koʻrib chiqiladi (56-band).

Keyingi xarajatlar, qayta baholash va chiqib ketish

• Kutilayotgan naf va foydalanish muddatini oshiradigan takomillashtirish xarajatlari NMA qiymatini oshiradi (27-band); aktivni ishchi holatda saqlash xarajatlari — davr xarajatlari (38-band).
• Tan olingandan keyin NMA amortizatsiya chegirilgan boshlangʻich qiymatda yoki qayta baholangan qiymatda aks ettiriladi; tanlangan usul hisob siyosatida koʻrsatiladi (26-band).
• Qiymat oshishi 8510 hisobvaragʻi orqali rezerv kapitaliga, ilgari toʻplangan oshishdan ortiq pasayish esa boshqa operatsion xarajatlarga olib boriladi (34-band).
• Litsenziya shartnomasi boʻyicha olingan huquqlarni foydalanuvchi balansdan tashqari hisobvaraqda hisobga oladi, davriy toʻlovlarni esa davr xarajatlariga kiritadi (61-band).
• Chiqib ketishdan moliyaviy natija — tushum minus qoldiq qiymat, bilvosita soliqlar va chiqib ketish xarajatlari (68-band).
• NMA inventarizatsiyasi — vaqti-vaqti bilan, lekin ikki yilda kamida bir marta (69-band).

Buxgalter uchun chek-list

• har bir obyekt boʻyicha 6-banddagi barcha shartlarni, shu jumladan mutlaq huquq hujjatlarini tekshirish;
• hisob siyosatida qiymat chegarasini (agar 50 BHMdan past boʻlsa), amortizatsiya usullarini va keyingi baholash modelini belgilash;
• litsenziya boʻyicha huquqlarni (balansdan tashqari) sotib olingan mutlaq huquqlardan (balans) ajratish;
• boshlangʻich qiymatga faqat ruxsat etilgan xarajatlarni yigʻish, bank komissiyalarini — xarajatlarga;
• muddatlarni qayta koʻrib chiqish va inventarizatsiya sanalarini belgilash.