6-son BHMS «Ijara hisobi»: talablar va qoʻllash

Standartni kim qoʻllaydi va u nimaga tatbiq etilmaydi

6-son BHMS ijara operatsiyalarini aks ettirish metodologiyasini xoʻjalik yurituvchi subyektlar uchun belgilaydi, byudjet tashkilotlari, banklar va nobank kredit tashkilotlari bundan mustasno (1-band). Hisobvaraqlardagi yozuvlar 21-son BHMSdagi Hisobvaraqlar rejasi boʻyicha amalga oshiriladi (roʻyxat raqami 3593, 2024-yil 27-dekabr) — bu 1¹-bandda toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan.

• standart neft, gaz va boshqa tiklanmaydigan resurslar kabi tabiiy resurslarni qidirish va ulardan foydalanish bilan bogʻliq ijara kelishuvlariga qoʻllanilmaydi (2-band «a»);
• intellektual mulk obyektlari boʻyicha litsenziya kelishuvlariga qoʻllanilmaydi (2-band «b»);
• MHXS (IFRS 16) boʻyicha ijara boshqacha tuzilgan — u yerda deyarli har qanday shartnoma ijarachiga foydalanish huquqi shaklidagi aktivni beradi; bu modelni MHXSning 16-standarti haqidagi alohida maqolada koʻrib chiqamiz.

Moliyaviy yoki operativ: 6-banddagi mezonlar

Moliyaviy ijara — mol-mulkni oʻn ikki oydan ortiq muddatga egalik qilish va foydalanishga berish, bunda shartnoma toʻrt shartdan kamida bittasiga javob berishi kerak. Birortasi bajarilmasa, ijara operativ hisoblanadi (7-band). Lizing — moliyaviy ijaraning alohida turi boʻlib, unda lizing beruvchi lizing oluvchining topshirigʻi bilan mol-mulkni sotuvchidan sotib oladi (8-band).

• shartnoma muddati tugagach obyekt ijarachining mulkiga oʻtadi;
• shartnoma muddati obyekt xizmat muddatining 80 foizidan oshadi yoki shartnoma oxiridagi qoldiq qiymati boshlangʻich qiymatining 20 foizidan kam boʻladi;
• ijarachida obyektni bozor narxidan ancha past narxda sotib olish huquqi bor va ijara boshida u bu huquqdan foydalanishiga asosli ishonch mavjud;
• ijara toʻlovlarining diskontlangan qiymati obyekt berilgan paytdagi joriy qiymatining 90 foizidan oshadi.
• Tasnif ijara munosabatlari boshlangan sanada belgilanadi va faqat shartnoma oʻzgartirilganda qayta koʻrib chiqiladi; xizmat muddati yoki tugatish qiymati baholarining oʻzgarishi, ijarachining majburiyatlarni bajarmasligi qayta koʻrib chiqishni talab qilmaydi (5¹-band).

Ijarachida (lizing oluvchida) moliyaviy ijara hisobi

Ijarachi ijara muddati boshida aktiv va majburiyatni ikki qiymatdan kichigi miqdorida tan oladi: obyektning joriy qiymati yoki minimal ijara toʻlovlarining diskontlangan qiymati (25-band). Diskontlash uchun shartnomadagi stavka olinadi; uni aniqlab boʻlmasa — ijarachining qarz kapitali boʻyicha oʻsuvchi stavkasi (27-band), u ham boʻlmasa — ijara boshidagi Markaziy bankning rasmiy qayta moliyalash stavkasi (24-band).

• obyekt 0310 «Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar» hisobvaragʻida, majburiyat 7910 «Toʻlanadigan moliyaviy ijara» hisobvaragʻida aks ettiriladi;
• obyektni yetkazib berish va ishga yaroqli holatga keltirish xarajatlari uning qiymatiga kiritiladi (31-band), yaxshilash xarajatlari esa obyekt qiymatini oshiruvchi kapital qoʻyilmalardir (32-band); ular uchun Hisobvaraqlar rejasida 0860 hisobvaragʻi bor;
• amortizatsiyani ijarachi 5-son BHMS «Asosiy vositalar» boʻyicha hisoblaydi (33-band); obyekt mulkka oʻtishiga ishonch boʻlmasa, amortizatsiya muddati — shartnoma muddati va xizmat muddatidan kichigi (34-band);
• ijara foizlari toʻlov jadvali boʻyicha majburiyat qoldigʻiga stavka doimiy boʻladigan qilib taqsimlanadi (30-band); obyekt olingan paytda foizlar aks ettirilmaydi, toʻlov sanasidan qatʼi nazar davrlar boʻyicha hisoblanadi (41-band).

Ijaraga beruvchida (lizing beruvchida) moliyaviy ijara hisobi

• ijaraga beruvchi aktivni debitorlik qarzi sifatida tan oladi — bunda ham obyektning joriy qiymati va minimal toʻlovlarning diskontlangan qiymatidan kichigi boʻyicha (38-band); buning uchun Hisobvaraqlar rejasida 0920 (uzoq muddatli qism) va 4810 (olinadigan joriy toʻlovlar) hisobvaraqlari nazarda tutilgan;
• foiz daromadi toʻlanmagan majburiyat qoldigʻiga daromad doimiy boʻladigan qilib davrlarga taqsimlanadi (39-band) va 9550 «Moliyaviy ijaradan daromadlar» hisobvaragʻida aks ettiriladi;
• obyektni yetkazib berish xarajatlari ijarachi qoplasa, obyekt qiymatiga kiritiladi; qoplanmaydiganlari — davr xarajatlari (40-band);
• debitorlik qarzi summasi bilan beriladigan obyekt qiymati oʻrtasidagi farq kechiktirilgan daromadlar (xarajatlar) sifatida aks ettiriladi va toʻlovlar hisoblanishiga qarab boshqa daromadlarga (xarajatlarga) bir tekisda oʻtkaziladi (42-band);
• agar ijarachi allaqachon sotib olingan obyektni qabul qilishdan bosh tortsa, u foydalanilgunga yoki chiqib ketgunga qadar 0800 kapital qoʻyilmalar hisobvaragʻida hisobga olinadi (25²-band).

Operativ ijara: balansdan tashqari hisobvaraq va xarajatlar

Operativ ijarada egalik qilish xatarlari ijarachiga oʻtmaydi, shuning uchun obyekt uning balansida turmaydi (46-band). Ijarachi uni shartnomadagi qiymat boʻyicha balansdan tashqari hisobvaraqda, ijaraga beruvchi esa balansda asosiy vositalar tarkibida hisobga oladi (47-band).

• ijarachida: balansdan tashqari 001 «Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar» hisobvaragʻi, hisoblangan ijara haqi — 6910 «Toʻlanadigan operativ ijara», oldindan toʻlov — 3110; ijara haqining oʻzi maqsadiga koʻra tannarxga yoki davr xarajatlariga olib boriladi (48-band);
• ijaraga beruvchida: hisoblangan ijara tushumlari daromad sifatida tan olinadi (50-band) — 9350 «Operativ ijaradan daromadlar» hisobvaragʻi; obyekt boʻyicha amortizatsiya, sugʻurta, taʼmirlash va soliqlar — davrning joriy xarajatlari (49-band);
• ijaraga olingan obyektni yaxshilashni ijarachi kapital qoʻyilma sifatida aks ettiradi (52-band) — 0870 hisobvaragʻida; ajratib boʻlmaydigan yaxshilanishlar taqdiri ijaraga beruvchining roziligi bor-yoʻqligiga bogʻliq;
• agar shartnoma yoki qoʻshimcha kelishuvda sotib olish nazarda tutilgan boʻlsa, butun sotib olish narxi toʻlanib, mulk huquqi oʻtgach, obyekt ijarachining mol-mulki sifatida hisobga olinadi (51-band).

Hisobotda nimani yoritish kerak

53-band moliyaviy hisobotlarda va ularga izohlarda ijara toʻgʻrisidagi maʼlumotni yoritishni talab qiladi. Ijara boʻyicha qarzdorlik boshqa qarzlardan alohida, moliyaviy va operativga ajratilgan holda koʻrsatiladi.

• hisobot sanasidagi ijara obyekti boʻlgan aktivlar qiymati;
• moliyaviy ijara toʻlovlari boʻyicha majburiyatlar, summalari va toʻlash muddatlari bilan;
• muhim cheklovlar, muddatni uzaytirish va sotib olish huquqlari;
• toʻlovlar va ijaraga beruvchi daromadining qoldigʻi, shuningdek ijarachi taʼminlash majburiyatini olgan obyekt qoldiq qiymati;
• foiz daromadini taqsimlash usuli, subijara boʻyicha kutilayotgan toʻlovlar va shartnomalarning muhim shartlari umumiy tavsifi.

6-son BHMSni qoʻllashda amaliy xatolar

• shartnoma «ijara» deb atalgan, ammo shartlariga koʻra (sotib olish, xizmat muddatiga yaqin muddat) bu moliyaviy ijara — obyekt ijarachi balansiga olinmagan, amortizatsiya hisoblanmagan;
• moliyaviy ijara majburiyati summasi diskontlashsiz barcha toʻlovlar yigʻindisi sifatida olingan — aktiv va majburiyat oshirib koʻrsatilgan, foiz xarajatlari buzilgan;
• lizing foizlari jadval boʻyicha emas, toʻlov paytida hisobdan chiqarilgan;
• ijaraga olingan ofisni taʼmirlash va yaxshilash kapital qoʻyilmalar oʻrniga darhol xarajatga olingan;
• operativ ijara obyektlarining balansdan tashqari hisobi yuritilmaydi — inventarizatsiya va auditda qaysi mol-mulk foydalanishda ekanini tasdiqlab boʻlmaydi.