37-son BHXS (IAS 37) «Baholangan majburiyatlar, shartli majburiyatlar va shartli aktivlar»: asosiy talablar va misollar

Qoʻllash doirasi va asosiy tushunchalar

Standart barcha tashkilotlar tomonidan baholangan majburiyatlar, shartli majburiyatlar va shartli aktivlarga nisbatan qoʻllanadi; ijro etiladigan shartnomalar boʻyicha majburiyatlar (agar shartnoma zarar keltiruvchi boʻlmasa) va boshqa standart tartibga soladigan moddalar bundan mustasno (1-band). 9-son MHXS doirasidagi moliyaviy instrumentlar, jumladan kafolatlar, IAS 37 ga kirmaydi (2-band).

• Baholangan majburiyat — bajarish muddati yoki qiymati noaniq boʻlgan majburiyat (10-band).
• Yuridik javobgarlik shartnoma, qonunchilik yoki boshqa huquqiy normalardan kelib chiqadi (10-band).
• Konstruktiv javobgarlik kompaniyaning harakatlaridan kelib chiqadi: shakllangan amaliyot, eʼlon qilingan siyosat yoki yetarlicha aniq bayonot boshqa tomonlarda asosli kutishlar hosil qilganda (10-band). Standart sharhidagi misol — chakana savdo doʻkonining xaridorlarga pulni qaytarish siyosati.
• Shartli majburiyat — mavjudligini kompaniya toʻliq nazoratida boʻlmagan kelgusi hodisalar tasdiqlaydigan ehtimolli javobgarlik yoki resurslar chiqib ketishi ehtimoli yoʻqligi yoxud summani ishonchli baholab boʻlmasligi sababli tan olinmaydigan mavjud javobgarlik (10-band).
• Zarar keltiruvchi shartnoma — bajarish uchun muqarrar sarflari undan kutilayotgan iqtisodiy nafdan oshib ketadigan shartnoma (10-band).

Baholangan majburiyat qachon tan olinadi: uch shart

Baholangan majburiyat faqat uch shart bir vaqtda bajarilganda tan olinadi: kompaniyada oʻtgan hodisa natijasida mavjud (yuridik yoki konstruktiv) javobgarlik bor; uni bajarish uchun resurslar chiqib ketishi ehtimoli mavjud; summani ishonchli baholash mumkin. Agar birorta shart bajarilmasa, baholangan majburiyat tan olinmaydi (14-band).

Standartda «ehtimoli mavjud» degani — hodisaning sodir boʻlishi uning sodir boʻlmasligidan ehtimolliroq (23-band). Bahsli holatlarda, masalan sud jarayonida, kompaniya barcha mavjud dalillarni, jumladan ekspertlar fikrini va hisobot davridan keyingi hodisalarni hisobga oladi. Agar davr oxirida javobgarlik mavjudligi uning yoʻqligidan ehtimolliroq boʻlsa, baholangan majburiyat tan olinadi; kamroq ehtimolli boʻlsa — resurslar chiqib ketishi ehtimoli kam boʻlmagan taqdirda shartli majburiyat ochib beriladi (16-band).

Javobgarlik kompaniyaning kelgusi harakatlaridan qatʼi nazar oʻtgan hodisadan kelib chiqishi kerak. Jarimalar va atrof-muhitga noqonuniy yetkazilgan zararni bartaraf etish sarflari bunday javobgarliklarga misol (19-band). Bozor bosimi yoki yangi talablar ostida kelgusida pul sarflash rejalari esa baholangan majburiyat yaratmaydi: kompaniya faoliyatini oʻzgartirib bu sarflardan qochishi mumkin.

Bir turdagi majburiyatlar koʻp boʻlsa (masalan, sotilgan tovar boʻyicha kafolatlar), chiqib ketish ehtimoli butun guruh boʻyicha baholanadi: har bir shartnoma boʻyicha u kichik boʻlsa ham, butun guruh boʻyicha chiqib ketish ehtimoli mavjud boʻlishi mumkin va unda baholangan majburiyat tan olinadi (24-band).

Summani qanday baholash kerak

Baholangan majburiyat hisobot davri oxirida javobgarlikni bajarish uchun talab etiladigan sarfning eng toʻgʻri hisob bahosi summasida tan olinadi (36-band) — yaʼni kompaniya shu sanada javobgarlikni bajarish yoki uni uchinchi tomonga oʻtkazish uchun oqilona toʻlaydigan summa (37-band).

Bir turdagi moddalarning katta jamlanmasi uchun «kutilayotgan qiymat» usuli qoʻllanadi: barcha mumkin boʻlgan natijalar ehtimolliklari boʻyicha tortiladi (39-band). Standartdagi misol: tovar 6 oylik kafolat bilan sotiladi; agar barcha sotilgan tovarlarda kichik nuqsonlar aniqlansa, taʼmirlash 1 mln, ahamiyatli nuqsonlar aniqlansa — 4 mln turadi. Tajriba tovarlarning 75 foizi nuqsonsiz, 20 foizi kichik va 5 foizi ahamiyatli nuqsonli boʻlishini koʻrsatadi. Kutilayotgan qiymat: 75% × 0 + 20% × 1 mln + 5% × 4 mln = 400 000.

Yakka majburiyat uchun eng toʻgʻri baho eng ehtimolli natija boʻlishi mumkin, lekin kompaniya boshqa mumkin boʻlgan natijalarni ham koʻrib chiqadi: takroriy taʼmirlash ehtimoli yuqori boʻlsa, baholangan majburiyat kattaroq summada tan olinadi (40-band).

• Pulning vaqt qiymati taʼsiri muhim boʻlsa, baholangan majburiyat kutilayotgan sarflarning joriy qiymatigacha diskontlanadi (45-band); stavka soliq solishdan oldingi, pulning joriy bozor qiymati va majburiyatga xos risklarni aks ettiruvchi boʻladi (47-band).
• Uchinchi tomondan (sugʻurtachi, yetkazib beruvchi) qoplab berish faqat uning olinishi deyarli aniq boʻlganda alohida aktiv sifatida tan olinadi va baholangan majburiyat summasidan oshmasligi kerak (53-band).
• Baholangan majburiyatlar har bir hisobot davri oxirida qayta koʻrib chiqiladi; resurslar chiqib ketishi endi ehtimolli boʻlmasa, u qayta tiklanadi (59-band).

Alohida holatlar: kelgusi zararlar, zarar keltiruvchi shartnomalar, restrukturizatsiya

• Kelgusi operatsion zararlar boʻyicha baholangan majburiyat tan olinmaydi (63-band): hisobot sanasida kompaniyada javobgarlik yoʻq.
• Zarar keltiruvchi shartnoma boʻyicha mavjud javobgarlik baholangan majburiyat sifatida tan olinadi va baholanadi (66-band). Muqarrar sarflar — ikki summadan kichigi: shartnomani bajarish sarflari yoki uni bajarmaslik uchun kompensatsiya va jarimalar (68-band).
• Restrukturizatsiya boʻyicha konstruktiv javobgarlik faqat batafsil rasmiy reja boʻlganda (qaysi biznes, asosiy geografik joylar, kompensatsiya oladigan xodimlarning joylashuvi, vazifalari va taxminiy soni, sarflar va muddatlar) va kompaniya taʼsir ostidagi tomonlarda asosli kutish hosil qilganda — rejani bajarishni boshlaganda yoki uning asosiy xususiyatlarini eʼlon qilganda yuzaga keladi (72-band).

Shartli majburiyatlar va shartli aktivlar

Shartli majburiyat balansda tan olinmaydi (27-band), lekin resurslar chiqib ketishi ehtimoli kam boʻlmasa, hisobotda ochib beriladi (28-band). Har bir sinf boʻyicha qisqacha tavsif va amaliy imkoni boʻlsa, moliyaviy taʼsir bahosi, summa yoki muddat boʻyicha noaniqliklar va qoplab berish ehtimoli ochib beriladi (86-band). Odatiy misol — kompaniyaga qarshi daʼvo, bunda u qoidabuzarlik qilgani noaniq va toʻlov ehtimoli yoʻq.

Shartli aktiv ham tan olinmaydi (31-band): aks holda hech qachon olinmasligi mumkin boʻlgan daromad tan olinardi. Iqtisodiy naf kirib kelishi ehtimoli mavjud boʻlganda u ochib beriladi (34, 89-bandlar). Daromad olinishi deyarli aniq boʻlsa, aktiv endi shartli hisoblanmaydi va balansda tan olinadi (33-band).

Juda kamdan-kam hollarda ochib berish nizoda kompaniya pozitsiyasiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Unda tafsilotlarni ochib bermaslik mumkin, lekin nizoning umumiy xarakteri, ochib bermaslik fakti va sababi koʻrsatilishi lozim (92-band).

Izohlarda nimani ochib berish kerak

• Baholangan majburiyatlarning har bir sinfi boʻyicha solishtirma: davr boshi va oxiridagi balans qiymati, yangi va oshirilgan majburiyatlar, foydalanilgan summalar, qayta tiklangan foydalanilmagan summalar, vaqt oʻtishi va stavka oʻzgarishidan diskontlangan qiymatning oshishi; qiyosiy maʼlumot talab etilmaydi (84-band).
• Javobgarlik xarakterining qisqacha tavsifi va chiqib ketishning kutilayotgan muddati, summa yoki muddat boʻyicha noaniqliklar, kelgusi hodisalar boʻyicha muhim farazlar (85-band).
• Kutilayotgan qoplab berish va u boʻyicha tan olingan aktiv summasi (85-band).

IAS 37 va Oʻzbekistondagi soliqlar

MHXS boʻyicha, xususan, jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar hisobot beradi: ular Reyestrga kiritilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan hisobni MHXS boʻyicha yuritadi, ikkinchi yil yakunlari boʻyicha esa hisobotni auditorlik xulosasi bilan birga eʼlon qiladi (PQ-282, 15.09.2025).

Soliq hisobi MHXS zaxiralarini takrorlamaydi. Soliq kodeksi yoki qonunchilikda nazarda tutilmagan zaxiralarga ajratmalar chegirilmaydi, Soliq kodeksining 315, 316 va 326-moddalari normalari doirasidagi xarajatlar bundan mustasno (SK 317-moddasi 23-bandi). 316-modda kafolatli taʼmirlash va xizmat koʻrsatish uchun zaxira yaratishga ruxsat beradi, lekin uning cheklangan miqdori oldingi uch yildagi tushumda kafolat xarajatlarining haqiqiy ulushi boʻyicha hisoblanadi. Shu sababli sud daʼvosi yoki zarar keltiruvchi shartnoma boʻyicha zaxira odatda MHXS boʻyicha foydani kamaytiradi, lekin soliq bazasini emas — IAS 12 boʻyicha kechiktirilgan soliqni hisoblash uchun vaqtinchalik farq yuzaga keladi.