Mehnat shartnomasi: majburiy shartlar, shakl va roʻyxatdan oʻtkazish

Shartnomaning majburiy shartlari

Mehnat kodeksining 104-moddasi mehnat shartnomasiga albatta kiritiladigan shartlarni sanab oʻtadi:

• ish joyi — ish beruvchi (tashkilot, alohida boʻlinma yoki jismoniy shaxs) va xodim mehnat qiladigan hudud;
• mehnat funksiyasi — kasb, mutaxassislik, malaka yoki lavozim va topshiriladigan ishning aniq turi;
• ishni boshlash sanasi — ishga chiqishning kalendar sanasi;
• mehnatga haq toʻlash shartlari — tarif stavkasi yoki maosh, qoʻshimcha toʻlovlar, ustamalar va ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar;
• muddatli shartnoma tuzilsa — shartnoma muddati va uning asosi;
• ish vaqti va dam olish rejimi, agar u ish beruvchidagi umumiy rejimdan farq qilsa;
• normal sharoitlardan farq qiluvchi sharoitlarda ishlash uchun kafolatlar va kompensatsiyalar;
• ishning alohida xususiyati boʻlsa — koʻchma, qatnov, yoʻlda bajariladigan ish.

Shart unutilgan yoki noqonuniy boʻlsa

Majburiy shartning tushib qolishi shartnomani tuzilmagan deb hisoblash yoki uni bekor qilish uchun asos boʻlmaydi: shartnoma yozma qoʻshimcha kelishuv bilan toʻldiriladi va u shartnomaning ajralmas qismiga aylanadi (MK 104-moddasi). Tomonlarning tushib qolgan rekvizitlari ham shu tarzda toʻldiriladi (MK 107-moddasi).

Tomonlar kelishuviga koʻra shartnomaga qoʻshimcha shartlar kiritilishi mumkin — sinov, oʻrindoshlik, qonun bilan qoʻriqlanadigan sirni oshkor qilmaslik, ish beruvchi hisobidan oʻqishdan keyin ishlab berish majburiyati, qoʻshimcha sugʻurta haqida. Asosiy cheklov — ular xodimning ahvolini qonunchilikka nisbatan yomonlashtirmasligi kerak.

MK 105-moddasi xodim imzolagan taqdirda ham haqiqiy boʻlmagan shartlarni nomlaydi: xodimning ahvolini qonunga nisbatan yomonlashtiruvchi, kamsituvchi, majburiy mehnatni taqiqlash talabini buzuvchi, noqonuniy harakatlarga majburlovchi shartlar. Alohida shartning haqiqiy emasligi butun shartnomani haqiqiy emas qilmaydi.

Shakl, nusxalar va rekvizitlar

Mehnat shartnomasi yozma shaklda — qogʻozda yoki elektron — kuchi bir xil boʻlgan kamida ikki nusxada tuziladi (MK 106-moddasining birinchi qismi, 13.02.2025 dagi OʻRQ-1030 tahririda). Elektron shartnoma «Yagona milliy mehnat tizimi» idoralararo kompleksida rasmiylashtiriladi.

Har bir nusxani xodim va ishga qabul qilish huquqiga ega mansabdor shaxs imzolaydi; muhr boʻlsa, imzo muhr bilan tasdiqlanadi. Bir nusxa xodimga beriladi va bu ish beruvchidagi nusxada xodimning alohida imzosi bilan tasdiqlanadi.

Rekvizitlar (MK 107-moddasi): tuzilgan sana va joy, shartnoma raqami; xodim boʻyicha — F.I.Sh., shaxsni tasdiqlovchi hujjat, manzil va aloqa maʼlumotlari, JShShIR va shaxsiy jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaragʻi raqami; ish beruvchi boʻyicha — nomi, vakili va uning vakolati, manzili, STIR, bank rekvizitlari va aloqa maʼlumotlari. Rekvizitlar oʻzgarsa, tomon ikkinchi tomonni uch ish kuni ichida yozma xabardor qiladi.

Vazirlar Mahkamasi mehnat shartnomalarining namunaviy shakllarini ishlab chiqadi, lekin ular tavsiyaviy xususiyatga ega: «namuna»ni asos qilib olish mumkin, ammo shartlarni baribir 104-modda bilan solishtirish kerak.

«Yagona milliy mehnat tizimi»da roʻyxatdan oʻtkazish

Mehnat shartnomasini tuzish va bekor qilish, unga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish «Yagona milliy mehnat tizimi» idoralararo apparat-dasturiy kompleksida majburiy roʻyxatdan oʻtkazilishi lozim (MK 109-moddasi). Roʻyxatdan oʻtkazish va elektron mehnat daftarchalarini yuritish tartibi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 5-dekabrdagi 971-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomda belgilangan.

Shartnoma ikkala tomon imzolagan kundan kuchga kiradi. Xodim shartnomada koʻrsatilgan sanada ishga chiqadi, sana koʻrsatilmagan boʻlsa — shartnoma kuchga kirganidan keyingi ish kunida (MK 108-moddasi).

Ishga qabul qilish buyruq bilan rasmiylashtiriladi, uning asosi — shartnoma. Buyruq xodimga ish amalda boshlangan kundan boshlab uch kunlik muddatda imzo qoʻydirib eʼlon qilinadi; uning asosida mehnat daftarchasiga yozuv kiritiladi va maʼlumotlar «Yagona milliy mehnat tizimi»ga kiritiladi (MK 127-moddasi).

Ishga qabul qilishdagi hujjatlar va sinov muddati

• Hujjatlar (MK 124-moddasi): pasport yoki ID-karta; mehnat daftarchasi yoki elektron mehnat daftarchasidan tasdiqlangan koʻchirma (birinchi marta ishga kiruvchilardan tashqari; oʻrindoshlar asosiy ish joyidan maʼlumotnoma taqdim etadi); harbiy bilet yoki chaqiruv guvohnomasi; ish maxsus tayyorgarlikni talab qilsa — diplom yoki sertifikat; JShShIR. Qonunda nazarda tutilmagan hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi.
• Yosh: umumiy chegara — oʻn olti yosh; oʻquvchilar oʻqishdan boʻsh vaqtda yengil mehnatni ota-onadan birining yozma roziligi bilan oʻn besh yoshdan bajarishi mumkin (MK 118-moddasi).
• Sinov shartnomada aniq koʻrsatilishi kerak, aks holda xodim sinovsiz qabul qilingan hisoblanadi (MK 129-moddasi). Muddat — uch oydan oshmaydi, tashkilot rahbarlari, ularning oʻrinbosarlari, bosh buxgalterlar va alohida boʻlinmalar rahbarlari uchun — olti oydan oshmaydi (MK 130-moddasi).
• Sinov, xususan, homilador ayollarga, oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxslarga va olti oygacha muddatga shartnoma tuziladigan xodimlarga belgilanmaydi (MK 129-moddasi).
• Sinov davrida har bir tomon ikkinchi tomonni kamida uch kun oldin yozma ogohlantirib, shartnomani bekor qilishi mumkin (MK 132-moddasi).

Shartnomasiz ishlash oqibatlari

Vakolatli shaxs tomonidan yoki uning xabari bilan ishga amalda qoʻyish, qabul rasmiylashtirilmagan boʻlsa ham, ish boshlangan kundan mehnat shartnomasi tuzilgan deb hisoblanadi. Biroq bu ish beruvchini rasmiylashtirish majburiyatidan ozod qilmaydi: shartnoma va buyruq ish boshlangan paytdan uch kunlik muddatda tuzilishi kerak (MK 128-moddasi).

Mansabdor shaxs tomonidan mehnat qonunchiligining buzilishi besh baravardan oʻn baravargacha BHM miqdorida, bir yil ichida takroran sodir etilsa — oʻn baravardan oʻn besh baravargacha BHM miqdorida jarimaga sabab boʻladi (MJtK 49-moddasi). Jarimadan tashqari, rasmiylashtirilmagan xodim — amalda ish haqi boʻlgan toʻlovlar boʻyicha JShDS va ijtimoiy soliq qoʻshimcha hisoblanishi xavfi.

Shartnoma muddati — alohida masala: shartnoma nomaʼlum muddatga yoki uch yildan oshmagan muayyan muddatga tuziladi, muddat kelishilmagan boʻlsa, shartnoma muddatsiz hisoblanadi (MK 110-moddasi). Muddatli shartnoma qachon mumkinligini muddatli mehnat shartnomasi haqidagi maqolada koʻrib chiqdik.