Xronometraj kuzatuvi: soliq organi qanday oʻtkazadi va nima qilish kerak

Xronometraj nima va qayerda belgilangan

SK 139-moddasiga koʻra, sayyor soliq tekshiruvlarini oʻtkazish chogʻida soliq organlari profilaktika tadbirlarini va xronometraj kuzatuvlarini amalga oshirishga, nazorat-kassa texnikasi va toʻlov terminallari qoʻllanilishini tekshirishga haqli. Demak, sayyor tekshiruvdan tashqari, mustaqil ravishda xronometraj oʻtkazilmaydi: u doimo shu tekshiruv ichida va uning buyrugʻi asosida oʻtkaziladi.

1-son Nizomda xronometraj koʻzdan kechirish ishlab chiqarishning (xizmatlar koʻrsatishning) haqiqiy hajmlarini aniqlashga doir soliq nazorati tadbiri sifatida taʼriflangan. Maqsadi 70-bandda koʻrsatilgan: soliq toʻlovchining faoliyat turlari boʻyicha haqiqiy ishlab chiqarish (ishlar, xizmatlar) hajmlarini, shuningdek, haqiqiy xarajatlarini aniqlash.

Amalda xronometraj koʻpincha tushumni hujjatlar orqali tekshirish qiyin boʻlgan joylarda qoʻllaniladi: umumiy ovqatlanish, ishlab chiqarish, xizmat koʻrsatish, naqd pul oqimi katta boʻlgan nuqtalar. Sayyor tekshiruvning oʻzi — asoslari, buyrugʻi va muddatlari haqida alohida maqolamiz bor; bu yerda faqat xronometraj haqida soʻz boradi.

Xronometraj qancha davom etadi

Eng kam muddat Nizomning 72-bandida belgilangan: xronometraj soliq toʻlovchining tekshirishgacha tasdiqlangan ish rejimidan kelib chiqib, biroq ketma-ket yetti kalendar kundan kam boʻlmagan muddatda oʻtkaziladi. Shuning uchun ish rejimi oldindan tasdiqlangan va amaldagisiga mos boʻlishi muhim: kuzatuv jadvali aynan unga asoslanadi.

Shu bilan birga sayyor soliq tekshiruvining oʻzi SK 139-moddasiga koʻra oʻn kundan koʻp boʻlmagan muddatda, Nizomning 58-bandiga koʻra (VMning 2026-yil 20-iyuldagi 393-son qarori tahririda) esa oʻn kundan koʻp boʻlmagan muddatda va faqat bodi-kameradan foydalangan holda oʻtkaziladi. Yaʼni xronometraj sayyor tekshiruv doirasiga sigʻadi: bir haftadan qisqa emas va tekshiruvning oʻzidan uzoq emas.

Tekshiruv muddati uni tayinlash toʻgʻrisidagi buyruqda koʻrsatilgan sanadan boshlanadi (SK 139-moddasi, Nizomning 61-bandi), shuning uchun buyruqdagi sanalarni inspektorlar amalda kelgan kunlar bilan solishtirib koʻring.

Kuzatuv qanday oʻtadi

Nizomning 71-bandiga koʻra, xronometraj soliq toʻlovchining faoliyatini toʻxtatmasdan, uning ish kunini toʻliq qamrab olgan holda, unga tegishli barcha obyektlarda, joylashgan joyidan qatʼi nazar bir vaqtning oʻzida oʻtkaziladi. Biznes yopilishi shart emas — aksincha, inspektorlar odatiy ish kunini qayd etadi.

Agar obyektlar turli tuman yoki shaharlarda joylashgan boʻlsa, soliq organi boshlanishidan kamida bir kun oldin obyekt joylashgan hududiy soliq organiga xronometrajning aniq sanasini koʻrsatgan holda yozma xabarnoma yuboradi (73-band). Rasmiylashtirilgan natijalarni hududiy organlar xronometraj tugaganidan keyin bir kun ichida soliq toʻlovchi hisobga olingan joydagi soliq organiga yuboradi.

Xronometraj videotasvirga olinadigan soliq nazorati tadbirlari roʻyxatiga kiradi (1-son qarorga 2¹-ilova — videotasvirga olish tartibi toʻgʻrisidagi nizom). Yozuv ikkala tomonni ham himoya qiladi: bayonnomada haqiqatga mos kelmaydigan raqamlar boʻlsa, video buni isbotlashga yordam beradi.

• ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar (bajarilayotgan ishlar, koʻrsatilayotgan xizmatlar) turi va miqdorini aniqlash;
• tayyor mahsulot uchun foydalanilayotgan xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlar hajmini, uskunalarning ishlab chiqarish quvvatlarini qayd etish;
• sarflanayotgan resurslar — gaz, elektr energiyasi, suv, yoqilgʻi-moylash materiallari va boshqalar — hajmining ishlab chiqarish hajmiga mosligini aniqlash;
• ishlab chiqarilgan mahsulotlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilish usullarini aniqlash;
• soliq toʻlovchining haqiqiy xarajatlarini aniqlash.

Bayonnoma va natijalarning soliqlarga taʼsiri

Xronometraj natijasi ikki nusxada bayonnoma bilan rasmiylashtiriladi; bir nusxasi tekshirilayotgan shaxsga uni olganligini tasdiqlovchi imzo qoʻydirgan holda beriladi (75-band). Soliq toʻlovchi bayonnomaga imzo chekishdan yoki nusxasini olishdan bosh tortsa, tekshiruvchi bu haqida bayonnomaga yozuv kiritadi — rad etish jarayonni toʻxtatmaydi, lekin kelishmovchilikni darhol qayd etish imkonidan mahrum qiladi.

Asosiy oqibat 76-bandda (393-son qaror tahririda, 20.07.2026) belgilangan: xronometraj natijasi sayyor va kameral soliq tekshiruvlari jarayonida soliqlar va yigʻimlarni qoʻshimcha hisoblash uchun asos boʻlishi mumkin. Yaʼni kuzatuv natijasidagi «hisobiy» tushum deklaratsiyalar bilan nafaqat shu tekshiruvda solishtirilishi mumkin.

Nizom sayyor tekshiruvlarda oʻtkazilgan xronometraj maʼlumotlarini QQS toʻliq hisoblanishini nazorat qilishda bitimlar boʻyicha tovarlar (xizmatlar) qiymatini aniqlash manbalari qatorida ham sanaydi (241-band). Shuning uchun bayonnomadagi noaniqliklar narxlarni baholashga ham taʼsir qilishi mumkin.

Xronometraj vaqtida biznesning huquqlari

Soliq tekshiruvlarida soliq toʻlovchining huquqlari Nizomning 17-bandida sanab oʻtilgan va ular sayyor tekshiruvning bir qismi boʻlgan xronometrajda ham amal qiladi. Soliq toʻlovchi tekshiruvchilarni hududga kiritmaslikka haqli, agar sayyor tekshiruv buyrugʻi belgilangan tartibda rasmiylashtirilmagan va nusxasi berilmagan boʻlsa (uni olishdan bosh tortgan hollar bundan mustasno), tekshiruvchi buyruqda koʻrsatilmagan yoki xizmat guvohnomasini koʻrsatmagan boʻlsa, buyruqdagi muddatlar boshlanmagan yoki oʻtib ketgan boʻlsa.

Buyruqda, boshqa maʼlumotlar qatori, Tekshiruvlarni elektron roʻyxatga olish yagona tizimidagi roʻyxatga olish raqami koʻrsatiladi (59-band) — uni inspektorlar ish boshlashidan oldin tekshirish mumkin.

• tekshiruv masalalariga aloqasi boʻlmagan talablarni bajarmaslik;
• tekshiruvda shaxsan yoki vakil orqali ishtirok etish;
• soliq qonunchiligi ijrosi boʻyicha tushuntirishlar berish;
• tekshiruv materiallari bilan tanishish va dalolatnomani olish;
• mansabdor shaxslarning noqonuniy xatti-harakatlari ustidan shikoyat qilish;
• asosnoma sifatida soliq maslahatchilari tashkilotining hisoboti va (yoki) xulosasini taqdim etish.

Xronometrajdan oldin, uning davomida va keyin nima qilish kerak

Tekshiruvgacha: ish rejimini buyruq bilan tasdiqlang va unga amal qiling; xom ashyo, sarf normalari va kommunal resurslar hisobini tartibda saqlang — aynan ular ishlab chiqarish hajmi bilan solishtiriladi; NKT va terminallar har bir hisob-kitobda qoʻllanilishiga ishonch hosil qiling.

Davomida: har kuni oxirida inspektorlar yozuvlarini solishtiradigan masʼul xodim tayinlang; odatiy boʻlmagan kunlarni (bayram, elektr oʻchishi, buyurtma asosidagi tadbir) qayd eting, keyin ogʻishlarni tushuntirish uchun; odatiy ishni toʻxtatmang va oʻzgartirmang.

Keyin: bayonnomani imzolashdan oldin diqqat bilan oʻqing va kelishmasangiz eʼtirozni yozma bayon qiling. Qoidabuzarlik aniqlangan boʻlsa, sayyor tekshiruv dalolatnomasi va materiallarini soliq organi rahbari koʻrib chiqadi, koʻrib chiqish sanasi haqida soliq toʻlovchiga kamida ikki ish kuni oldin xabar beriladi (SK 158-moddasi). Sayyor tekshiruv dalolatnomasi boʻyicha yozma eʼtirozlar SK 156-moddasi oʻn ikkinchi qismida nazarda tutilgan muddatda — dalolatnoma olingan kundan boshlab oʻn kun ichida beriladi. Sayyor tekshiruv natijalari boʻyicha qaror ustidan yuqori turuvchi soliq organiga yoki sudga shikoyat qilish mumkin (Nizomning 121¹-bandi).