Oʻzbekistonda aksiyadorlik jamiyatini tashkil etish: kapital, aksiyalar chiqarish, audit

Taʼsischilar va taʼsis shartnomasi

AJ taʼsis etish yoki yuridik shaxsni qayta tashkil etish yoʻli bilan tashkil etiladi (9-modda). Taʼsis shartnomasini imzolagan yuridik va jismoniy shaxslar taʼsischilar deb eʼtirof etiladi; taʼsischilar va aksiyadorlar soni cheklanmagan (10, 11-moddalar). Agar qonun yoki Prezident yoxud Vazirlar Mahkamasi qarorida boshqacha belgilanmagan boʻlsa, davlat organlari taʼsischi boʻla olmaydi.

Taʼsis shartnomasi taʼsis etish boʻyicha birgalikdagi faoliyat tartibini, ustav fondi miqdorini, taʼsischilar oʻrtasida joylashtiriladigan aksiyalar turlarini, ularni toʻlash miqdori va tartibini, taʼsischilarning huquq va majburiyatlarini belgilaydi (10-modda). Davlat roʻyxatidan oʻtkazilgunga qadar taʼsischilar jamiyatni tashkil etish bilan bogʻliq majburiyatlar boʻyicha solidar javobgar boʻladi (11-modda).

Taʼsis yigʻilishi

Jamiyatni taʼsis etish, ustavni tasdiqlash va pulsiz hissalarni pul bilan baholash toʻgʻrisidagi qarorlarni taʼsischilar bir ovozdan qabul qiladi (10-modda). Qolgan masalalarni taʼsis yigʻilishi kiritilayotgan ulushlar boʻyicha hisoblanadigan oddiy koʻpchilik ovozi bilan hal qiladi; taʼsis shartnomasini oʻzgartirish uchun barcha taʼsischilarning roziligi kerak (12-modda). Qarorlar barcha taʼsischilar imzolaydigan bayonnoma bilan rasmiylashtiriladi. Taʼsischi bitta boʻlsa, yigʻilish oʻtkazilmaydi — qarorni u yakka oʻzi qabul qiladi.

• taʼsis etish toʻgʻrisida qaror va ustavni tasdiqlash;
• taʼsis etish jarayonida tuzilgan shartnomalarni tasdiqlash;
• taʼsischilar tomonidan aksiyalarni toʻlash tartibi;
• chiqariladigan aksiyalar turlari va ularning soni;
• kuzatuv kengashi va taftish komissiyasini (taftishchini) saylash;
• ijro etuvchi organni tuzish.

Ustav va roʻyxatdan oʻtkazish

Ustav — AJning taʼsis hujjati (13-modda). Unda albatta koʻrsatiladi: toʻliq firma nomi, joylashgan yeri va elektron pochta manzili; faoliyat predmeti va maqsadlari; ustav fondi miqdori; aksiyalarning soni, nominal qiymati va turlari; boshqaruv tuzilmasi, kuzatuv kengashi, taftish komissiyasi va ijro etuvchi organ aʼzolari soni, ularni shakllantirish tartibi va vakolatlari.

Roʻyxatdan oʻtkazish uchun roʻyxatdan oʻtkazuvchi organga ustav va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hujjatlar taqdim etiladi (14-modda). Jamiyatni tashkil etish maqsadga muvofiq emasligi sababli rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi. Roʻyxatdan oʻtkazilganidan keyin uch oy ichida jamiyat umumiy yigʻilishda umumiy yigʻilish, kuzatuv kengashi, ijro etuvchi organ va taftish komissiyasi toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlashi shart.

Ustav fondi: minimum yoʻq, lekin muddatlar bor

Ustav fondi aksiyadorlar sotib olgan aksiyalarning nominal qiymatidan tashkil topadi va soʻmda ifodalanadi; barcha aksiyalarning nominali bir xil boʻlishi kerak (16-modda). Qonun AJ uchun ustav fondining umumiy eng kam miqdorini belgilamaydi: miqdor ustav bilan belgilanadi, eng kam miqdor esa faoliyatning ayrim turlari uchun litsenziya talablarida nazarda tutilishi mumkin (17-modda).

Ustav fondi ustavda nazarda tutilgan miqdorda jamiyat davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab bir yildan kechiktirmay shakllantirilishi kerak. Jamiyat oddiy aksiyalarni joylashtirishi shart va imtiyozli aksiyalarni joylashtirishga haqli, lekin ularning nominal qiymati ustav fondining 25% idan oshmasligi kerak. Taʼsis etishda barcha aksiyalar taʼsischilar oʻrtasida joylashtiriladi (16-modda).

Aksiyalarni joylashtirish

Birlamchi chiqarilgan aksiyalarni joylashtirish muddati — jamiyat davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab bir yildan, qoʻshimcha aksiyalarniki — ularning chiqarilishi davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab bir yildan oshmaydi (33-modda). Muddatida joylashtirilmagan aksiyalar bekor qilinadi.

Joylashtirish usuli — ochiq yoki yopiq obuna — ustav yoki umumiy yigʻilish bilan belgilanadi; agar u hech qayerda koʻrsatilmagan boʻlsa, joylashtirish faqat ochiq obuna orqali mumkin, u esa faqat qimmatli qogʻozlarning uyushgan savdolarida oʻtkaziladi. Xususiy joylashtirishda muddatida chiqarilgan qogʻozlarning 60% idan kamrogʻi joylashtirilsa, chiqarish boʻlib oʻtmagan deb topiladi; uyushgan savdolarda ommaviy joylashtirishda chiqarish hajmidan qatʼi nazar boʻlib oʻtgan hisoblanadi.

Boshqaruv organlari va nazorat

Kuzatuv kengashi umumiy yigʻilish vakolatidagi masalalardan tashqari umumiy rahbarlikni amalga oshiradi (74-modda). Agar ovoz beruvchi aksiyalar egalari boʻlgan aksiyadorlar oʻttiztadan kam boʻlsa, ustav kengash vazifalarini umumiy yigʻilishga yuklashi mumkin. Kengash aʼzolari uch yil muddatga kumulyativ ovoz berish yoʻli bilan saylanadi; direktor va boshqaruv aʼzolari kengashga saylana olmaydi; aksiyadorlar soni beshyuzdan ortiq boʻlsa, kengashda kamida yetti aʼzo, mingdan ortiq boʻlsa — kamida toʻqqiz aʼzo boʻladi (76-modda). Mustaqil aʼzolar soni ustavda alohida koʻrsatiladi.

Taftish komissiyasi (taftishchi), agar bu ustavda nazarda tutilgan boʻlsa, tuziladi (107-modda). Aktivlarining balans qiymati yuz ming bazaviy hisoblash miqdoridan ortiq boʻlgan jamiyatda kuzatuv kengashiga hisobdor ichki audit xizmati tashkil etiladi (108-modda). Aksiyalari fond birjasining birja kotirovka varagʻiga kiritilgan jamiyat kuzatuv kengashi aʼzolaridan iborat audit qoʻmitasini tuzishi shart (74-modda).

Birinchi yildan majburiy audit

Aksiyadorlik jamiyatlari har yili majburiy auditorlik tekshiruvidan oʻtkazilishi lozim («Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi ZRU-677-son Qonunning 35-moddasi). Auditorlik tashkiloti jamiyatning moliya-xoʻjalik faoliyatini tekshiradi va shartnoma boʻyicha auditorlik xulosasini taqdim etadi (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 109-moddasi) hamda xulosadagi notoʻgʻri xulosa natijasida yetkazilgan zarar uchun javob beradi.

Yangi AJ uchun bu auditni birinchi moliya yilidayoq rejalashtirish kerakligini anglatadi: auditorlik tashkilotini tanlash, u bilan shartnoma tuzish va birinchi yil hisoboti jiddiy tuzatishlarsiz tekshiruvdan oʻtishi uchun hisobni yoʻlga qoʻyish.