Mehnat nizolari: komissiya, mehnat inspeksiyasi va sud

Nizoni kim koʻradi

• Mehnat nizolari komissiyasi — agar u ish beruvchida tuzilgan boʻlsa. Jamoa shartnomasi yoki ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi kelishuvi bilan teng asosda — tomonlarning teng sondagi vakillaridan tuziladi (MK 547-moddasi).
• Sud — xodimning tanlovi boʻyicha yoki nizolarning ayrim toifalari uchun majburiy (MK 558-moddasi). Nizo MNKda koʻrilmagani sababli daʼvoni qabul qilishni rad etib boʻlmaydi.
• Mediator — har qanday yakka nizo istalgan bosqichda «Mediatsiya toʻgʻrisida»gi Qonun boʻyicha mediatorga topshirilishi mumkin; bu vaqtda murojaat muddatlari toʻxtatiladi (MK 545, 554, 560-moddalari).
• Daʼvo xususiyatiga ega boʻlmagan nizolar — yangi mehnat sharoitlarini belgilash yoki mavjudlarini oʻzgartirish boʻyicha — ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi tomonidan hal etiladi (MK 543-moddasi).

Bevosita sudga boradigan nizolar

Bevosita sudda, xususan, quyidagi nizolar koʻriladi (MK 558-moddasi):

• ish beruvchida MNK boʻlmasa;
• ishga tiklash, ishdan boʻshatish sanasi va asosi taʼrifini oʻzgartirish, majburiy progul yoki kam haq toʻlanadigan ish uchun haq toʻlash toʻgʻrisida;
• mehnatda mayib boʻlish yoki kasb kasalligidan yetkazilgan zararni va xodim mol-mulkiga yetkazilgan zararni qoplash toʻgʻrisida;
• maʼnaviy zararni kompensatsiya qilish toʻgʻrisida;
• ishga qabul qilishni rad etish va kamsitish toʻgʻrisida;
• xodim tomonidan ish beruvchiga yetkazilgan moddiy zararni qoplash toʻgʻrisida.

MNK qanday ishlaydi

Xodimning arizasi majburiy roʻyxatdan oʻtkaziladi. Unda xodim buzilish haqida bilgan sana, dalillar, talablar va ilovalar roʻyxati koʻrsatiladi (MK 549-moddasi).

MNK nizoni ariza berilgan kundan boshlab oʻn kalendar kun ichida — xodim yoki uning vakili ishtirokida koʻrib chiqishi shart (MK 551-moddasi). Majlis har bir tomondan aʼzolarning kamida yarmi ishtirok etsa vakolatli hisoblanadi. Komissiya talabiga koʻra ish beruvchi hujjatlarni u belgilagan muddatda taqdim etishi shart — shuning uchun kadrlar buyruqlari, tabellar va hisob-kitob vedomostlari oldindan tartibda boʻlishi kerak.

Qaror kasaba uyushmasi qoʻmitasi va ish beruvchi vakillarining kelishuvi bilan qabul qilinadi, pul talablari boʻyicha aniq summa koʻrsatiladi. Qaror majburiy kuchga ega va tasdiqlanishi talab etilmaydi; nusxalari tomonlarga uch kunlik muddatda topshiriladi (MK 555-moddasi).

MNK qaroridan nusxa topshirilgan kundan boshlab oʻn kunlik muddatda sudga shikoyat qilish mumkin. Komissiya nizoni oʻn kunda koʻrmasa, xodim darhol sudga murojaat qilishga haqli (MK 556-moddasi). Ish beruvchi qarorni shikoyat uchun oʻn kun oʻtganidan keyin uch kunlik muddatda ijro etadi; ijro etilmasa, xodimga ijro varaqasi kuchiga ega guvohnoma beriladi (MK 566-moddasi).

Murojaat muddatlari

• MNKga — xodim buzilish haqida bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlab olti oy; uzrli sabablar boʻlsa, MNK muddatni tiklashi mumkin (MK 554-moddasi);
• sudga ishga tiklash toʻgʻrisida — ishdan boʻshatish toʻgʻrisidagi buyruq nusxasi topshirilgan kundan boshlab uch oy (MK 560-moddasi);
• sudga xodimdan zararni undirish toʻgʻrisida — ish beruvchi zararni aniqlagan kundan boshlab bir yil;
• boshqa nizolar boʻyicha — xodim buzilish haqida bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlab olti oy;
• hayot va sogʻliqqa yetkazilgan zarar hamda maʼnaviy zarar toʻgʻrisidagi nizolar boʻyicha muddat belgilanmaydi.

Ish beruvchi nimani xavf ostiga qoʻyadi

Qonuniy asossiz ishdan boʻshatish, noqonuniy boshqa ishga oʻtkazish yoki ishdan chetlatishda nizoni koʻruvchi organ xodimni avvalgi ishiga va avvalgi sharoitlarga tiklaydi. Sud ishdan boʻshatishning asosliligini baholaydi va majburiy progulning butun vaqti uchun oʻrtacha ish haqini undiradi (MK 561-moddasi).

Ishga tiklash toʻgʻrisidagi qaror darhol ijro etiladi; ish haqini undirish toʻgʻrisidagi qaror ham darhol, lekin uch oydan koʻp boʻlmagan davr uchun ijro etiladi (MK 569-moddasi). Sud maʼnaviy zarar kompensatsiyasini undirishga haqli, uning miqdorini sudning oʻzi belgilaydi (MK 565-moddasi).

Xodimlar mehnat talablari boʻyicha sud xarajatlaridan ozod qilinadi (MK 562-moddasi), shuning uchun daʼvo qilish oson. Majburiy progulga haq toʻlashdan kelgan zararni sud aybdor mansabdor shaxsga — uning uch oylik maoshi doirasida yuklashi mumkin (MK 564-moddasi).

Mehnat inspeksiyasi va shikoyat kelganda nima qilish kerak

Bandlik va kambagʻallikni qisqartirish vazirligining Davlat mehnat inspeksiyasi ish beruvchilarning mehnat qonunchiligi, mehnatni muhofaza qilish qoidalari va mehnat standartlariga rioya etishi ustidan davlat nazoratini amalga oshiradi (MK 535-moddasi). Davlat mehnat inspektorlari rejali va rejadan tashqari tekshiruvlar oʻtkazadi; predmet — qonunchilikka rioya qilish va ilgari berilgan koʻrsatmalarning bajarilishi (MK 536-moddasi). Mansabdor shaxs tomonidan mehnat qonunchiligining buzilishi besh baravardan oʻn baravargacha BHM miqdorida jarimaga sabab boʻladi (MJtK 49-moddasi).

• shikoyat yoki ariza olingan sanani qayd eting va qaysi murojaat muddati qoʻllanilishini tekshiring;
• hujjatlarni yigʻing: mehnat shartnomasi va uning «Yagona milliy mehnat tizimi»dagi roʻyxati, buyruqlar, tushuntirish xatlari, tabellar, hisob-kitoblar;
• nizoni suddan oldin — MNK yoki mediator orqali tinch yoʻl bilan hal qilish mumkinligini baholang;
• nizo pul boʻyicha boʻlsa, summalarni qayta hisoblang: hisob-kitobdagi xato — yutqazishning tez-tez uchraydigan sababi;
• MNK guvohnomasi yoki majburiy ijroga yoʻl qoʻymaslik uchun qarorni oʻz vaqtida ijro etishga masʼul shaxsni tayinlang.