MHXS (IAS) 12 «Foyda soliqlari»: asosiy talablar va misollar

IAS 12 nimani qamrab oladi

Standart foyda soliqlariga soliqqa tortiladigan foydadan hisoblanadigan barcha ichki va xorijiy soliqlarni kiritadi. QQS, aylanmadan olinadigan soliq, mol-mulk soligʻi va ijtimoiy soliq bu yerga kirmaydi: ularning bazasi foyda emas, shu sababli ular boshqa standartlar boʻyicha oddiy xarajat yoki majburiyat sifatida aks ettiriladi.

IAS 12 boʻyicha hisobot ikki qismdan iborat. Joriy soliq — davr uchun deklaratsiya boʻyicha toʻlanadigan summa. Kechiktirilgan soliq — aktiv va majburiyatlarning hisobdagi va soliq qiymati oʻrtasidagi farqlarning kelajakdagi soliq oqibatlari bahosi.

Joriy soliq: deklaratsiyadagi summa

Joriy va oʻtgan davrlar uchun toʻlanmagan joriy soliq majburiyat sifatida, ortiqcha toʻlov esa aktiv sifatida tan olinadi. U kompaniya soliq organlariga toʻlashni yoki ulardan qaytarib olishni kutayotgan summada, hisobot davri oxirida qabul qilingan yoki mohiyatan qabul qilingan stavkalar va qonun normalari boʻyicha baholanadi.

Oʻzbekistonda Soliq kodeksining 337-moddasi boʻyicha foyda soligʻining asosiy stavkasi moddaning maxsus bandlarida koʻrsatilmagan soliq toʻlovchilar uchun 15%. Banklar uchun 20%, dividend koʻrinishidagi daromadlar uchun 5%, ayrim toifalar (masalan, oʻz mahsulotini sotishdan olingan foyda boʻyicha qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari va ijtimoiy soha tashkilotlari) uchun 0% stavka belgilangan. Agar stavka hisobot sanasigacha qonun bilan oʻzgartirilgan, lekin keyinroq kuchga kirsa, bu baholashga hozirdanoq taʼsir qiladi.

Kechiktirilgan soliq: vaqtinchalik farqlar va soliq bazasi

Vaqtinchalik farq — aktiv yoki majburiyatning soliq bazasi bilan uning moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotdagi balans qiymati oʻrtasidagi farq. Soliq bazasi — soliqqa tortish maqsadida aktiv yoki majburiyatga tegishli deb hisoblanadigan summa.

Umumiy qoidaga koʻra IAS 12 barcha soliqqa tortiladigan vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan soliq majburiyatini (KSM), chegiriladigan farqlar boʻyicha esa, tan olish shartlari bajarilsa, kechiktirilgan soliq aktivini (KSA) tan olishni talab qiladi. Qoidadan istisnolar standartning oʻzida belgilangan.

• KSM aktiv yoki majburiyatning balans qiymati qoplanganda kompaniya soliq toʻlaydigan boʻlsa yuzaga keladi: masalan, MHXS boʻyicha hisobda aktiv soliq hisobidagidan qimmatroq turadi.
• KSA balans qiymati qoplanganda kompaniya kamroq soliq toʻlaydigan boʻlsa, shuningdek foydalanilmagan soliq zararlari yoki soliq kreditlari mavjud boʻlsa yuzaga keladi.
• KSA avtomatik tan olinmaydi: kelajakda undan foydalanish mumkin boʻlgan soliqqa tortiladigan foyda boʻlishini asoslash kerak.

Mahalliy amaliyotda farqlar qayerdan paydo boʻladi

Farqlar manbai — Soliq kodeksi va MHXS qoidalarining nomuvofiqligi. Hisobotni transformatsiya qilishda tekshirish lozim boʻlgan bir nechta odatiy misollar.

• Asosiy vosita chegarasi. Soliqqa tortish maqsadida birligi uchun qiymati 50 BHMdan ortiq va foydalanish muddati 12 oydan ortiq boʻlgan mol-mulk asosiy vosita deb tan olinadi (SK 306-moddasi). MHXS boʻyicha hisobda muhimlik chegarasini kompaniya oʻzi belgilaydi, shu sababli bitta buyum MHXS boʻyicha amortizatsiya qilinib, soliq hisobida boshqacha hisobdan chiqarilishi mumkin.
• Amortizatsiya muddatlari va usullari. Soliq amortizatsiyasi Soliq kodeksi qoidalari boʻyicha, hisob amortizatsiyasi esa MHXS boʻyicha foydali xizmat muddatidan kelib chiqib hisoblanadi. Hisobdan chiqarish tezligining turliligi balans va soliq qiymati oʻrtasida farq beradi.
• Zaxiralar va baholanadigan majburiyatlar. MHXS boʻyicha hisoblangan zaxiralar (taʼtillar, kafolatli taʼmir, kutilayotgan kredit zararlari) hisob boʻyicha foydani ular chegiriladigan xarajatga aylanishidan oldinroq kamaytiradi, agar Soliq kodeksi ularni amalda yuzaga kelgunga qadar tan olmasa.
• Soliq zararlari. Soliq kodeksi joriy davr foydasini oʻtgan davrlar zararining butun summasiga yoki uning bir qismiga kamaytirishga ruxsat beradi (333-modda), bunda faqat joriy soliq davri yakunlari boʻyicha. Foydalanilmagan zarar yetarli kutilayotgan foyda boʻlganda KSA uchun asos boʻladi.
• Haqqoniy qiymat boʻyicha qayta baholash. Agar MHXS boʻyicha aktiv qayta baholangan, soliq qiymati esa oʻzgarmagan boʻlsa, soliqqa tortiladigan farq paydo boʻladi.

Hisob misoli

Kompaniya uskunani 120 mln soʻmga sotib oldi. MHXS boʻyicha foydali xizmat muddati — 6 yil, amortizatsiya yiliga 20 mln soʻm. Soliq hisobida hisobdan chiqarish tezroq boradi va birinchi yil oxirida uskunaning soliq qiymati 90 mln soʻm, MHXS boʻyicha balans qiymati esa 100 mln soʻm.

Soliqqa tortiladigan vaqtinchalik farq: 100 − 90 = 10 mln soʻm. 15% stavkada kechiktirilgan soliq majburiyati: 10 × 15% = 1,5 mln soʻm. Foyda toʻgʻrisidagi hisobotda 1,5 mln soʻm kechiktirilgan soliq xarajati, balansda esa KSM paydo boʻladi. Hisob amortizatsiyasi soliq amortizatsiyasiga «yetib olgani» sari farq va KSM qisqaradi.

Agar shu yilda kompaniyada 40 mln soʻm soliq zarari qolgan boʻlsa va biznes-reja yaqin yillarda foyda koʻrsatsa, KSAni tan olish mumkin: 40 × 15% = 6 mln soʻm. Kelajakdagi foydaga ishonch boʻlmasa, aktiv tan olinmaydi va tan olinmagan zarar summasi ochib beriladi.

Standartdagi esda tutish kerak boʻlgan oʻzgarishlar

• 2021-yil mayida dastlabki tan olishdagi istisno toraytirildi (IAS 12ning 15 va 24-bandlari): u endi dastlabki tan olishda teng soliqqa tortiladigan va chegiriladigan farqlar beradigan operatsiyalarga qoʻllanilmaydi. Amalda bu ijara va foydalanishdan chiqarish majburiyatlari — ular boʻyicha endi kechiktirilgan soliq tan olinadi.
• 2023-yil mayida «Ikkinchi komponent» (Pillar Two) modeli boʻyicha foyda soliqlari bilan bogʻliq kechiktirilgan soliqlar boʻyicha vaqtinchalik istisno kiritildi va taʼsir koʻrsatilgan kompaniyalar uchun maqsadli ochib berishlar qoʻshildi — bu xalqaro guruhlarning Oʻzbekistondagi shoʻba tuzilmalari uchun dolzarb.

Oʻzbekistonda bu kimga kerak

IAS 12ni MHXS boʻyicha hisob yuritadigan yoki hisobot tuzadigan barcha subyektlar qoʻllaydi: MHXSga oʻtishi shart boʻlgan kompaniyalar, xorijiy guruhlarning shoʻba kompaniyalari va ixtiyoriy oʻtgan tashkilotlar. 15.09.2025 dagi PQ-282-son qaror jamiyat uchun ahamiyatli tashkilotlar (PIE) maqomini joriy etadi: ular Reyestrga kiritilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan boshlab MHXS asosida hisob yuritadi va MHXS boʻyicha hisobotni auditorlik xulosasi bilan birga eʼlon qiladi. MHXSga ixtiyoriy oʻtayotgan kompaniyalar keyingi hisobot yilining 1-martiga qadar shaxsiy kabinet orqali soliq organlarini xabardor qiladi.

Milliy standartlar va MHXS oʻrtasidagi farqlar XAS va BHMSni taqqoslash haqidagi maqolada umumiy koʻrib chiqilgan; bu yerda biz aynan foyda soliqlariga eʼtibor qaratdik.