Majburiy audit: kim majbur, muddatlar, jarimalar va narx

35-modda roʻyxati — soʻzma-soʻz

OʻRQ-677 35-moddasining amaldagi tahrirdagi birinchi qismi. Qishloq xoʻjaligi kooperativlari OʻRQ-995-son Qonun bilan qoʻshilgan (2025-yil 12-fevraldan kuchga kirgan), davlat ulushi bor kompaniyalar haqidagi band OʻRQ-1025 tahririda bayon etilgan (2025-yil 8-maydan kuchga kirgan), xayriya, jamoat va boshqa fondlar haqidagi band — 2025-yil 21-avgustdagi OʻRQ-1083 tahririda (bu bandning rasmiy matni — oʻzbek tilida, lex.uz dagi rus tilidagi matni — norasmiy tarjima). Norma davlat ulushining eng kam miqdorini belgilamaydi. «Quyidagi tashkilotlar majburiy yillik auditorlik tekshiruvidan oʻtkazilishi lozim:»

• aksiyadorlik jamiyatlari;
• banklar va boshqa kredit tashkilotlari;
• sugʻurta tashkilotlari;
• qishloq xoʻjaligi kooperativlari;
• yuridik va jismoniy shaxslarning mablagʻlarini jamlovchi investitsiya fondlari va boshqa fondlar hamda ularning investitsiya aktivlari ishonchli boshqaruvchilari;
• manbalari yuridik va jismoniy shaxslarning ajratmalaridan iborat boʻlgan xayriya, jamoat va boshqa fondlar (bir kalendar yil davomida bank hisobvaraqlarida pul mablagʻlari aylanmasi boʻlmagan jamoat fondlari bundan mustasno);
• ustav fondida (ustav kapitalida) davlatga tegishli ulushi boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar;
• birjalar;
• hisobot yili yakunlari boʻyicha quyidagi shartlardan ikkitasini bir vaqtda bajaradigan tijorat tashkilotlari: aktivlarning balans qiymati bazaviy hisoblash miqdorining yuz ming baravaridan ortiq, mahsulot (ishlar, xizmatlar) sotishdan tushgan tushum bazaviy hisoblash miqdorining ikki yuz ming baravaridan ortiq, xodimlarning oʻrtacha yillik soni yuz nafardan ortiq.

Tijorat tashkilotlari uchun soʻmdagi chegaralar

Roʻyxatning boshqa toifalariga kirmaydigan tijorat tashkiloti 35-moddaga koʻra faqat hisobot yili yakunlari boʻyicha uchta shartdan istalgan ikkitasi bir vaqtda bajarilgan taqdirdagina auditdan oʻtishi shart. Bitta oshib ketish, hatto katta boʻlsa ham, bunday majburiyatni yuzaga keltirmaydi. Reyestrga kiritilgan jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar uchun alohida talab bor: ularning MHXS boʻyicha hisoboti roʻyxat raqami 3736-son Nizom boʻyicha auditdan oʻtkaziladi.

Misol: 95 mlrd soʻm tushum va 120 nafar xodim, aktivlar 30 mlrd soʻm — ikki shart, audit majburiy. 50 mlrd soʻm aktivlar, 60 mlrd soʻm tushum va 80 nafar xodim — bitta shart, bu asos boʻyicha audit majburiy emas. Chegaralar BHMda berilgan, shuning uchun ularning soʻmdagi ekvivalenti BHM har oshganda oʻsadi va muvofiqlikni har yili tekshirish kerak. 440 000 soʻmlik BHMda (PF-115-son Farmon):

• balans boʻyicha aktivlar — 44 mlrd soʻmdan koʻp (100 000 BHMdan ortiq);
• mahsulot, ishlar, xizmatlarni sotishdan yillik tushum — 88 mlrd soʻmdan koʻp (200 000 BHMdan ortiq);
• yil davomida oʻrtacha — 100 nafardan ortiq xodim.

Xulosani qachon topshirish kerak: 15 kun va 15-iyun

Qonun bir vaqtning oʻzida ikki sanani belgilaydi: auditorlik xulosasining nusxasi tekshiruv oʻtkazilganidan keyin 15 kun ichida, lekin hisobot yilidan keyingi yilning 15-iyunidan kechiktirmay soliq organlariga taqdim etiladi. 2026-yil hisoboti boʻyicha oxirgi muddat — 2027-yil 15-iyun. Yillik hisobotni tekshirishni 15-iyungacha oʻtkazmaslik va xulosaning yoʻqligi boʻyin tovlash hisoblanadi.

Aksiyadorlik jamiyatlari, sugʻurta tashkilotlari, banklar, jamoat fondlari va qonunchilikda bu belgilangan boshqa tashkilotlar bundan tashqari yillik hisobotni auditorlik xulosasi bilan birga yillik umumiy yigʻilishdan kamida ikki hafta oldin eʼlon qiladi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 26-moddasi).

Allaqachon tuzilgan yillik hisobot tekshiriladi, u esa BHMS boʻyicha 1-martdan va MHXS boʻyicha 1-maydan kechiktirmay topshiriladi (roʻyxat raqami 3567-son Nizomning 7-bandi; banklar, nobank kredit, sugʻurta va byudjet tashkilotlariga bu Nizom tatbiq etilmaydi). Shuning uchun shartnomani yil yopilguncha imzolash oqilona: inventarizatsiyani kuzatish va tartib-taomillarning bir qismi 31-dekabrgacha oʻtadi, iyungacha esa tuzatishlar uchun vaqt qoladi.

Auditdan oʻtmaganlik uchun javobgarlik

Sanksiyalar ikki bosqichda qoʻllanadi: avval mansabdor shaxsga, keyin kompaniyaga (summalar — 440 000 soʻmlik BHMda).

• Mansabdor shaxsga — 5 dan 10 BHMgacha, yaʼni 2,2–4,4 mln soʻm jarima (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 179¹-moddasi «Majburiy auditorlik tekshiruvini oʻtkazishdan boʻyin tovlash»).
• Kompaniyaga — 100 BHM (44 mln soʻm) jarima, agar soliq organlari tomonidan qoʻllangan maʼmuriy jazodan keyin ham audit kalendar yil oxirigacha oʻtkazilmasa; agar kompaniya ixtiyoriy toʻlamasa, ishni iqtisodiy sud koʻrib chiqadi (OʻRQ-677, 35-modda).
• Jarimani toʻlash majburiy tekshiruvni oʻtkazishdan ozod qilmaydi — auditdan baribir oʻtishga toʻgʻri keladi.
• «Tekshiruvsiz xulosa» chiqish yoʻli emas: u sud qarori bilan bila turib yolgʻon deb topiladi (OʻRQ-677, 40-modda), auditorga esa 10–15 BHM, yaʼni 4,4–6,6 mln soʻm jarima tahdid soladi (MJtK, 179-modda).

Majburiy auditni kim oʻtkazishga haqli

Auditorlik tashkiloti Auditorlik tashkilotlari reyestriga kiritilgan sanadan boshlab ishlashi mumkin (OʻRQ-677, 27-modda), Reyestr maʼlumotlari ochiq (41-modda), auditorlar sertifikatlari va javobgarlikni sugʻurta qilish polisini esa u buyurtmachining talabiga koʻra koʻrsatishi shart (29-modda). 35-modda majburiy auditga quyidagi shartlarga javob beradigan tashkilotlarni qoʻyadi:

• shtatda kamida ikki nafar auditor, ularning har biri kamida uch yillik ketma-ket uzluksiz ish stajiga yoki xalqaro buxgalter sertifikatiga ega;
• tashqi sifat nazorati auditorlik faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik buzilishlarini aniqlamagan;
• banklarni tekshirish uchun — shtatda banklar auditi huquqi sertifikatiga ega kamida ikki nafar auditor;
• bundan tashqari, har qanday audit uchun umumiy boʻlgan 34-modda cheklovlari amal qiladi, jumladan: tekshirilayotgan davrda tashkilot sizning hisobingizni yoʻlga qoʻymagan, yuritmagan va tiklamagan, hisobotingizni tuzmagan va taftish komissiyasi vazifalarini bajarmagan; u va uning auditorlari sizning taʼsischilaringiz yoki ishtirokchilaringiz emas, siz esa uning kreditori yoki sugʻurtachisi emassiz; u sizni ketma-ket yetti yildan ortiq tekshirmaydi.

Tekshiruv qanday oʻtadi

• Baholash va shartnoma: kompaniya tuzilmasi, operatsiyalar hajmi, hisob siyosati, oʻtgan audit natijalari — ular asosida ish hajmi, jamoa tarkibi va narx aniqlanadi.
• Xalqaro audit standartlari boʻyicha rejalashtirish: muhimlilik, xavf zonalari, tanlov, soʻrovlar jadvali.
• Yil yopilgunga qadar oraliq bosqich: nazorat tizimini oʻrganish, operatsiyalarni test qilish, inventarizatsiyani kuzatish.
• Yillik hisobot topshirilgandan keyingi asosiy bosqich: banklar va kontragentlardan tasdiqnomalar, tushum, xarajatlar, soliq hisob-kitoblari va ochib berishlarni tekshirish.
• Eslatmalar bilan ishlash: kompaniya buzilishlar haqidagi maʼlumotni koʻrib chiqadi, 30 kundan kechiktirmay natijalar haqida auditorga yozma xabar beradi va hisob, hisobot va soliqlarni hisoblashdagi buzilishlarni bartaraf etadi (37-modda).
• Xulosa: raqamlangan, har bir sahifasi auditorlar va auditorlik tashkiloti rahbari tomonidan imzolangan, tekshirilgan hisobot ilova qilingan hujjat (39-modda); nusxasi — soliq organlariga.

Tekshiruv uchun hujjatlar

• Yillik moliyaviy hisobot, aylanma-saldo qaydnomalari, bosh kitob
• Hisob siyosati va unga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisidagi buyruqlar
• Ustav, ishtirokchilar yoki aksiyadorlar qarorlari, ulushlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar
• Bank koʻchirmalari, kassa hujjatlari, asosiy schyotlar boʻyicha registrlar
• Asosiy xaridorlar va yetkazib beruvchilar bilan shartnomalar, solishtirish dalolatnomalari
• Yil oxiridagi inventarizatsiya roʻyxatlari va solishtirma qaydnomalar
• Yil uchun soliq hisoboti, soliq tekshiruvlari dalolatnomalari
• Agar oʻtgan audit boʻlgan boʻlsa, uning natijalari boʻyicha xulosa va rahbariyatga xat

Narx: qiymat nimadan tashkil topadi

Yagona prays yoʻq: qiymat — jamoaning mehnat sarfi, uni esa quyidagi omillar belgilaydi. Narx dastlabki baholashdan keyin aytiladi va shartnomada ish hajmi bilan birga qayd etiladi.

• Operatsiyalar hajmi: bank hisobvaraqlari, kontragentlar, omborlar, faoliyat turlari soni
• Tuzilma: filiallar, shoʻba kompaniyalar, konsolidatsiyalangan hisobot
• Hisobot asosi: MHXS boʻyicha BHMSga qaraganda baholanadigan moddalar va ochib berishlar koʻproq
• Soha: ishlab chiqarish va zaxiralar, qurilish, eksport, bank yoki sugʻurta oʻziga xosligi
• Hisob holati: solishtirilmagan hisob-kitoblar va oʻtkazib yuborilgan inventarizatsiya qoʻshimcha tartib-taomillar qoʻshadi
• Yangi auditorlik tashkilotida birinchi audit: kiruvchi qoldiqlar qoʻshimcha tekshiriladi
• Muddatlar: 15-iyun sanasi uchun mayda boshlash kattaroq jamoani talab qiladi

Odatiy xatolar

• Chegaralar bilan bitta koʻrsatkichni solishtirish — majburiyat faqat uchtadan ikkitasida yuzaga keladi.
• Auditni oʻsha davr uchun hisobni yuritgan yoki tiklagan yoxud hisobotni tuzgan tashkilotga topshirish.
• Yillik inventarizatsiyani oʻtkazib yuborish — keyin qoldiqlarni tasdiqlash qiyin va bu auditor fikriga taʼsir qiladi.
• Shartnomani mayga qoldirish — 15-iyungacha tuzatishlarga ulgurmaslik.